Dossier: Digitalisering

Digitalisering is één van de twee topprioriteiten van de Commissie Von der Leyen, naast de Green Deal. De Commissie wil dat datatechnologieën en kunstmatige intelligentie ingezet worden om maatschappelijke problemen aan te pakken. Het aanleren van relevante digitale vaardigheden en toegang tot kwalitatief onderwijs op dit gebied zal hierbij een belangrijke rol spelen. De huidige Commissie heeft het target dat in 2025 70% van de volwassenen daarom basale digitale vaardigheden hebben (momenteel 56% volgens de laatste DESI). De digitale transformatie van de maatschappij en de economie zijn ook van groot belang voor de onderzoekssector, met name als het gaat om het gebruik van data, kunstmatige intelligentie, gezondheidszorg en innovatie. 


Laatste ontwikkelingen

In september 2022 presenteert de Commissie richtsnoeren rondom het ethisch gebruik van Artificial Intelligence (AI) in het Onderwijs. In de aanloop hiernaar organiseerde Neth-ER alvast een evenement met leden uit de expertgroep die verantwoordelijk zijn voor de totstandkoming van dit rapport. Conclusie was dat Europa kansen heeft om de ethische standaarden te bepalen in het wereldwijd gebruik van AI, maar dan wel daadkrachtig en snel moet handelen.

De Commissie heeft de European Digital Education Hub gelanceerd. De Hub is een online platform waar iedereen die bezig is met digitaal onderwijs, hun dagelijkse ervaringen en innovatieve ideeën kunnen uitwisselen. De Hub moet zodoende een Europese praktijkgemeenschap rondom digitalisering in het onderwijs teweeg brengen. De European Digital Education Hub is een van de plannen die eerder in het Digital Education Action Plan werd omschreven.

Onderzoeks- en hogeronderwijsinstellingen gaan op bescheiden schaal last hebben van nieuwe Europese digitale wetgevingsinitiatieven zoals de DSA. Dat stelt LERU naar aanleiding van twee onderzoeken die het via de Commissie in handen kreeg. Daaruit blijkt dat activiteiten van onderzoeksinstellingen niet binnen het bereik van de DSA vallen, omdat zulke activiteiten geen informatieservice zijn. Wat de zorgen rondom repositories betreft, vermoedt LERU ook geen grote problemen omdat beheerders (instellingen) hiervan actief informatiemisbruik tegen gaan. Ook de DGA zou geen al te grote problemen voor de databanken van onderzoeksinstellingen moeten opleveren, vanwege de niet-commerciële insteek van repositories, aldus LERU.

De EU doet nog niet genoeg om de groene en digitale transitie ook mondiaal een impuls te geven. Dat stelt het jaarlijkse  2022 Strategic Foresight Report: Twinning the green and digital transitions in the new geopolitical context van de Commissie. 

Europese data toezichthouders zijn kritisch op de regels in de Europese Health Data Space. Het voorstel van de Commissie zou niet genoeg bescherming bieden. Vooral bij secondair gebruik bestaan er twijfels, terwijl juist die regels hergebruik door onderzoekers mogelijk maken. Ook overlapt het voorstel met andere Europese dataregels, zoals de AVG en de Data Act.

De Europese Commissie en belanghebbenden als bedrijven, onderwijsaanbieders en vakbonden lanceren een nieuwe Pact voor Skills gericht op het digitale ecosysteem. Het partnerschap moet leiden tot meer om- en bijscholing en het aantrekken van talent in de digitale sector. De Hogeschool van Amsterdam en TU Delft zijn aangesloten bij het partnerschap.

De Commissie heeft de consultatie voor de Raadsaanbevelingen over  digitaal onderwijs en digitale vaardigheden geopend. Reageren kan tot en met 16 september 2022.

Uit het Digital Economy and Society Index-rapport (DESI) van 2022 blijkt dat de meeste lidstaten vooruitgang boeken in hun digitale transformatie. Er is sprake van een positieve trend. Finland, Denemarken, Nederland en Zweden blijven de koplopers in de EU op het gebied van de digitale transitie. Nederland blinkt in het bijzonder uit als het gaat om digitale vaardigheden, namelijk 79% van de Nederlandse bevolking beschikt over digitale basisvaardigheden. 

Digitale strategie

In maart 2021 publiceerde de Commissie haar digitale kompas, waarin het verschillende ambities opneemt op het gebied van vaardigheden, digitale professionals, digitale rechten, infrastructuren en voor het mkb en de overheid. Hoewel de Commissie maar een beperkt budget heeft, onder andere via het Digital Europe Programma om al deze ambities waar te maken, zet ze in op het stimuleren van meerlandenprojecten, waarin lidstaten kunnen meedingen (mede met financiering van het corona herstelfonds). In het bestuurskader van het digitale kompas is ook een nieuw initiatief gelanceerd van Europese consortia voor digitale infrasturen voor de opzet en uitvoering van de meerlandenprojecten.

Leidend voor het digitale kompas is de overkoepelde digitale strategie van februari 2020. De digitale strategie ‘Shaping Europe’s digital future van de Commissie Von der Leyen moet van Europa een digitaal continent maken zonder morele compromissen te sluiten, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. De strategie kent twee speerpunten: data en kunstmatige intelligentie. Een nieuwe datastrategie moet het uitwisselen en (her)gebruiken van data vergemakkelijken. Uitganspunt zijn de bergen data die overheden en grote organisaties verzamelen maar niet gebruiken. Volgens de Commissie kan een data space deze data per sector ontsluiten. Op het gebied van AI wil de Commissie enerzijds de Europese onderzoekscapaciteiten versterken en anderzijds het vertrouwen van de burger winnen door strengere handhaving.

Digitale wetgeving

De Commissie heeft onder ERA Prioriteit 2 een actie opgenomen om een analyse te doen naar de impact van bestaande (Copyright Directive) en nieuwe digitale wetgeving voor de onderzoekssector (waaronder de DSA, en de nieuwe Datawet). De UvA pleitte in 2020 al voor een Europese Digital University Act om onafhankelijk onderzoek en vrije toegang van data en publicaties te beschermen.

De Commissie heeft verschillende grote wetgevingsinitiatieven lopen op het gebied van digitalisering, waarvan een aantal ook relevant zijn voor de onderwijs- en onderzoekssector. Meest in het oog springend zijn de Digital Services Act (DSA) & Digital Markets Act (DMA) en de Data Act.

In januari heeft het Europees Parlement een standpunt ingenomen over de DSA in een eerste lezing, waardoor nu officieel de onderhandelingen met de Raad en de Commissie van start gaan. Verschillende Europese Koepels hebben na de positiebepaling van het Parlement hun zorgen geuit dat de DSA de kennissector bedreigt met veel extra administratief werk. Ook in de consultatie over de nieuwe Data Act heeft het kennisveld enkele kritische noten geplaatst.

Digitalisering in onderwijs

Op het gebied van onderwijs zal 2022 in het teken staan van de lancering van de Digital Education Hub en de onderhandelingen over twee Raadsaanbevelingen; Improving the provision of digital skills in education and training over ontwikkeling en waarborging van digitale vaardigheden en de tweede Digital education – enabling factors for success zich richt op beleidshervormingen die nodig zijn om digitaal onderwijs voor iedereen toegankelijk te maken.

Digitalisering in de Europese Onderwijsruimte

In de nieuwe Europese Onderwijsruimte, waarvan de Mededeling in september 2020 werd gepresenteerd door de Commissie, wordt aandacht besteed aan digitale vaardigheden. Zowel jongeren als volwassenen zouden toegang moeten hebben tot kwalitatief onderwijs en een basisniveau van digitale geletterdheid moeten kunnen ontwikkelen. Ook kunnen digitale platformen worden ingezet om leermateriaal openlijk toegankelijk te maken en zouden massive open online courses (MOOCs) vaker kunnen worden aangewend. Dit is hard nodig, want meer training in digitale vaardigheden zijn nodig om de 2030-doelen te bereiken, blijkt uit het DESI 2021 rapport.


Actieplan voor digitaal onderwijs

De Commissie heeft ook een update van het actieplan voor digitaal onderwijs (DEAP, naar de Engelse benaming ‘Digital Education Action Plan’) aangenomen tegelijkertijd met de Mededeling voor de Europese Onderwijsruimte. Deze bouwt voort op het DEAP dat in 2018 werd gepresenteerd. Het DEAP benoemt de acties die de Commissie wil ondernemen om digitalisering in het onderwijs te versterken. Daarbij zet zij in op twee strategische prioriteiten: enerzijds het versterken van een digitaal Europees ecosysteem en het beter inzetten van digitale technologieën in het onderwijs; anderzijds het versterken van digitale competenties onder de Europese bevolking. Daarnaast wordt er een European Digital Education Hub opgericht. Deze moet de ontwikkeling van beleid ondersteunen en helpen bij het monitoren van de implementatie van het DEAP.

Digitalisering in onderzoek

Digital Europe

In november 2021 zijn de werkprogramma’s van Digitale Europe gepubliceerd, met een budget van bijna 2 miljard euro. De Commissie organiseerde verscheidene informatiedagen en de presentaties die zijn gegeven staan online.  Met de publicatie van de werkprogramma’s wordt invulling gegeven aan het derde Digital Europe financieringsprogramma, waarvoor een bedrag van 7,6 miljard euro is gereserveerd. Nieuw in het programma is verhoogde aandacht voor vaardigheden als horizontale actie, naast dat het een eigen pijler heeft gekregen. Daarnaast gaat met een kleine 330 miljoen euro veel aandacht naar de uitrol van de European Digital Innovation Hubs. Het programma kent vijf sleutelgebieden: kunstmatige intelligentie, digitale vaardigheden, supercomputers, cybersecurity en bredere toepassing van digitale technologieën met behulp van Digital Innovation Hubs. Het programma vormt onderdeel van het voorstel voor de meerjarenbegroting voor 2021-2027 en de uitrol is daarmee nog niet gegarandeerd. Wel was Digital Europe het eerste programma waarover een akkoord werd bereikt door onderhandelaars van het Parlement, de Raad en de Commissie. Digital Europe is complementair aan Horizon Europe.
 

Data delen en GDPR

Naast investeringen is één digitale randvoorwaarde cruciaal voor onderzoekers: het delen van data. Binnen de EU valt het delen van data sinds 2018 onder de Algemene Verordening Persoonsgegevens (AVG), ook wel General Data Protection Regulation (GDPR) genoemd. De AVG regelt naast de bescherming van persoonsgegevens ook het delen van data. De AVG is niet ontworpen om onderzoek te hinderen en bevat enkele uitzonderingen voor onderzoeksdoeleinden. Desalniettemin moeten alle onderzoeksinstellingen aan de wettelijke eisen voldoen. Elke vier jaar evalueert de Commissie de AVG, waarvan de eerste uiterlijk in mei 2020 gepubliceerd wordt.


Digital Single Market (2015)

De digitale strategie bouwt voort op de Digital Single Market (DSM) strategie, waarmee de Commissie Juncker de digitale wereld wilde ontsluiten. De DSM-strategie kende drie pijlers, namelijk het wegnemen van barrières, randvoorwaarden voor de veiligheid van digitale netwerken en diensten en het stimuleren van de digitale economie door onder meer digitale vaardigheden. De voortgang van de implementatie wordt onder meer gemeten in de Digital Economy and Society Index (DESI). De DSM-strategie stond ook aan de voet van de European Open Science Cloud (EOSC) en het partnerschap European High-Performance Computing (EuroHPC), beide gefinancierd door Horizon 2020.


Digitaliseringspakket (2018)

Ook de nieuwe Europese datastrategie kent een voorganger, namelijk de European data economy strategy van 2020. Het pakket bevatte een aantal belangrijke plannen voor het kennisveld over het delen van gezondheidsdataOpen Science in de lidstaten, kunstmatige intelligentie en de eerste aanzet tot een gemeenschappelijke Europese dataruimte.

 

Meer informatie

Mededeling Commissie: Shaping Europe’s digital future
Mededeling Commissie: A European strategy for data
Website Commissie: Digital Education Action Plan 
Witboek Commissie: Artificial Intelligence: A European approach to excellence and trust
Website Commissie: Shaping the Digital Single Market
Website Commissie: Elements of the European data economy strategy 2018
Publicatie CommissieEuropese verklaring over digitale rechten en beginselen voor het digitale decennium
Website Commissie: EU data protection rules
Artikel Neth-ER: Het digitale decennium: Europa digitaal soeverein tegen 2030
Artikel Neth-ER: Commissie presenteert nieuw bestuurskader digitale doelstellingen 2030
Artikel Neth-ER: Werkprogramma’s en eerste open calls Digital Europe gepubliceerd
Artikel Neth-ER: DESI 2021: meer training in digitale vaardigheden nodig om 2030-doelen te bereiken
Artikel Neth-ER: In Europa dient digitalisering de mens
Artikel Neth-ER: EC presenteert eerste digitale programma: Digital Europe
Artikel Neth-ER: EP en Raad bereiken voorlopig akkoord over Digital Europe
Artikel Neth-ER: Commissie gaat actie ondernemen om digitalisering in Europees onderwijs te versterken
Artikel Neth-ER: Nieuwe regels databescherming aangenomen
Artikel Neth-ER: In 16 stappen naar een digitale interne markt
Artikel Neth-ER: Nederland behoort tot de koplopers in digitalisering
Artikel Neth-ER: EC: zes actielijnen voor implementatie European Open Science Cloud
Artikel Neth-ER: Europese Commissie wil investeren in supercomputers
Artikel Neth-ER: Commissie wil het delen van gezondheidsdata verbeteren
Artikel Neth-ER: EC: meer investeringen in kunstmatige intelligentie nodig
Artikel Neth-ER: Nieuwe aanbeveling Open Science voor lidstaten
Artikel Neth-ER: EC komt met voorstel voor Europese dataruimte
Artikel Neth-ER: Commissie: ‘Toegang tot digitaal onderwijs is een recht voor iedereen’
Artikel Neth-ER: Door de Data Act bepaal je straks zelf of een onderzoeker jouw data gebruikt

Geüpdatet op: 30/08/2022

lees meer