Dossier: Digitalisering

Digitalisering is één van de twee topprioriteiten van de Commissie Von der Leyen, naast de Green Deal. De Commissie wil dat datatechnologieën en kunstmatige intelligentie ingezet worden om maatschappelijke problemen aan te pakken. Het aanleren van relevante digitale vaardigheden en toegang tot kwalitatief onderwijs op dit gebied zal hierbij een belangrijke rol spelen. De huidige Commissie heeft het target dat in 2025 70% van de volwassenen daarom basale digitale vaardigheden hebben (momenteel 56% volgens de laatste DESI). De digitale transformatie van de maatschappij en de economie zijn ook van groot belang voor de onderzoekssector, met name als het gaat om het gebruik van data, kunstmatige intelligentie, gezondheidszorg en innovatie. 


Laatste ontwikkelingen in de afgelopen 3 maanden

De Commissie heeft verschillende grote wetgevingsinitiatieven lopen op het gebied van digitalisering, waarvan een aantal ook relevant zijn voor de onderwijs- en onderzoekssector. Dit zijn de Digital Services Act (DSA) & Digital Markets Act (DMA) en de Data Act, die samen met de Data Governance Act de verwezenlijking van de Europese digitale strategie zijn.

In januari heeft het Europees Parlement een standpunt ingenomen over de DSA in een eerste lezing, waardoor nu officieel de onderhandelingen met de Raad en de Commissie van start gaan. Verschillende Europese Koepels hebben na de positiebepaling van het Parlement hun zorgen geuit dat de DSA de kennissector bedreigt met veel extra administratief werk. Ook in de consultatie over de nieuwe Data Act heeft het kennisveld enkele kritische noten geplaatst.  

Eind januari 2022 introduceerde de Commissie een ontwerpverklaring over digitale rechten en beginselen voor iedereen in de EU. Waarin het stelde dat Onderwijs & training in digitale vaardigheden een recht voor iedereen is. De Verklaring moet en leidraad vormen voor beleidsmakers en bedrijven bij het ontwikkelen en benutten van nieuwe technologieën en tegelijkertijd de rechten en vrijheden van burgers verdedigen. SURF, de Nederlandse onderwijs- & onderzoekssamenwerking op het gebied van informatie- en communicatietechnologie, presenteerde eveneens een WaardeWijzer. Hierin staan drie hoofdwaarden centraal: rechtvaardigheid, menselijkheid en autonomie. 

Op het gebied van onderwijs zal 2022 in het teken staan van de lancering van de Digital Education Hub en de onderhandelingen over twee Raadsaanbevelingen in het vierde kwartaal van 2022; waarvan de eerste Improving the provision of digital skills in education and training over ontwikkeling en waarborging van digitale vaardigheden en de tweede Digital education – enabling factors for success zich richt op beleidshervormingen die nodig zijn om digitaal onderwijs voor iedereen toegankelijk te maken. 

Eind februari presenteerde de Commissie de Data Act: het sluitstuk van een vierdelige set aan wetgeving om de Europese datastrategie te verwezenlijken.  Waar de Data Governance Act regelt dat er gemeenschappelijke regels komen wat betreft de toegang tot data, regelt de Data Act het eerlijk delen van data.  De nieuwe Data Act stelt burgers in staat om zelf te bepalen aan wie zij hun gegevens afstaan wat eventueel onderzoekers ten goede kan komen. Kenniskoepels The Guild en MEdTEch Europe plaatsen vraagtekens bij de Data Act. Het huidige voorstel geeft volgens The Guild onderzoekers niet voldoende garanties voor de eerlijke toegang tot data. Gezondheidskoepel MedTech Europe waarschuwt de Commissie om niet weer een laag wetgeving rondom data te introduceren zonder rekening te houden met al bestaande sectorale regels.

Het Europese kennisveld uitte opnieuw haar zorgen omtrent de Digital Services Act. Enerzijds via een nieuw statement ondertekend door een brede kenniscoalitie en anderzijds aan de hand van juridische commentaren uit een werkgroep onder leiding van (kennis)bibliothekenkoepel LIBER.

 

Digitale strategie

In maart 2021 publiceerde de Commissie haar digitale kompas, waarin het verschillende ambities opneemt op het gebied van vaardigheden, digitale professionals, digitale rechten, infrastructuren en voor het mkb en de overheid. Hoewel de Commissie maar een beperkt budget heeft, onder andere via het Digital Europe Programma om al deze ambities waar te maken, zet ze in op het stimuleren van meerlandenprojecten, waarin lidstaten kunnen meedingen (mede met financiering van het corona herstelfonds). In het bestuurskader van het digitale kompas is ook een nieuw initiatief gelanceerd van Europese consortia voor digitale infrasturen voor de opzet en uitvoering van de meerlandenprojecten.  

Leidend voor het digitale kompas is de overkoepelde digitale strategie van februari 2020. De digitale strategie ‘Shaping Europe’s digital future’ van de Commissie Von der Leyen moet van Europa een digitaal continent maken zonder morele compromissen te sluiten, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. De strategie kent twee speerpunten: data en kunstmatige intelligentie. Een nieuwe datastrategie moet het uitwisselen en (her)gebruiken van data vergemakkelijken. Uitganspunt zijn de bergen data die overheden en grote organisaties verzamelen maar niet gebruiken. Volgens de Commissie kan een data space deze data per sector ontsluiten. Op het gebied van AI wil de Commissie enerzijds de Europese onderzoekscapaciteiten versterken en anderzijds het vertrouwen van de burger winnen door strengere handhaving. 

Digiwetgeving

Ook aan de hand van wetgeving tracht de Commissie Europa klaar te stomen voor de digitale transitie. Daarvoor dienen onder andere de eerder genoemde DMA, DSA, Data Act en Data Governance Act. Daarnaast nam de Commissie onder ERA Prioriteit 2 actie op om een analyse te maken van de impact van bestaande (Copyright Directive) en nieuwe digitale wetgeving op de onderzoekssector (waaronder de DSA, en de Datawet). De UvA pleitte in 2020 al voor een Europese Digital University Act om onafhankelijk onderzoek en vrije toegang van data en publicaties te beschermen.  
 

Digitalisering in het onderwijs

In de nieuwe Europese Onderwijsruimte, waarvan de Mededeling in september 2020 werd gepresenteerd door de Commissie, wordt aandacht besteed aan digitale vaardigheden. Zowel jongeren als volwassenen zouden toegang moeten hebben tot kwalitatief onderwijs en een basisniveau van digitale geletterdheid moeten kunnen ontwikkelen. Ook kunnen digitale platformen worden ingezet om leermateriaal openlijk toegankelijk te maken en zouden massive open online courses (MOOCs) vaker kunnen worden aangewend. Dit is hard nodig, want meer training in digitale vaardigheden zijn nodig om de 2030-doelen te bereiken, blijkt uit het DESI 2021 rapport.

De Commissie heeft ook een update van het actieplan voor digitaal onderwijs (DEAP, naar de Engelse benaming ‘Digital Education Action Plan’) aangenomen tegelijkertijd met de Mededeling voor de Europese Onderwijsruimte. Deze bouwt voort op het DEAP dat in 2018 werd gepresenteerd. Het DEAP benoemt de acties die de Commissie wil ondernemen om digitalisering in het onderwijs te versterken. Daarbij zet zij in op twee strategische prioriteiten: enerzijds het versterken van een digitaal Europees ecosysteem en het beter inzetten van digitale technologieën in het onderwijs; anderzijds het versterken van digitale competenties onder de Europese bevolking. Daarnaast wordt er een European Digital Education Hub opgericht. Deze moet de ontwikkeling van beleid ondersteunen en helpen bij het monitoren van de implementatie van het DEAP.

Digitalisering in onderzoek

Naast investeringen is één digitale randvoorwaarde cruciaal voor onderzoekers: het delen van data. Binnen de EU valt het delen van data sinds 2018 onder de Algemene Verordening Persoonsgegevens (AVG), ook wel General Data Protection Regulation (GDPR) genoemd. De AVG regelt naast de bescherming van persoonsgegevens ook het delen van data. De AVG is niet ontworpen om onderzoek te hinderen en bevat enkele uitzonderingen voor onderzoeksdoeleinden. Desalniettemin moeten alle onderzoeksinstellingen aan de wettelijke eisen voldoen. Elke vier jaar evalueert de Commissie de AVG, waarvan de eerste uiterlijk in mei 2020 gepubliceerd wordt.

Naast investeringen is één digitale randvoorwaarde cruciaal voor onderzoekers: het delen van data. Binnen de EU valt het delen van data sinds 2018 onder de Algemene Verordening Persoonsgegevens (AVG), ook wel General Data Protection Regulation (GDPR) genoemd. De AVG regelt naast de bescherming van persoonsgegevens ook het delen van data. De AVG is niet ontworpen om onderzoek te hinderen en bevat enkele uitzonderingen voor onderzoeksdoeleinden. Desalniettemin moeten alle onderzoeksinstellingen aan de wettelijke eisen voldoen. Elke vier jaar evalueert de Commissie de AVG, waarvan de eerste uiterlijk in mei 2020 gepubliceerd wordt.

De digitale strategie bouwt voort op de Digital Single Market (DSM) strategie, waarmee de Commissie Juncker de digitale wereld wilde ontsluiten. De DSM-strategie kende drie pijlers, namelijk het wegnemen van barrières, randvoorwaarden voor de veiligheid van digitale netwerken en diensten en het stimuleren van de digitale economie door onder meer digitale vaardigheden. De voortgang van de implementatie wordt onder meer gemeten in de Digital Economy and Society Index (DESI). De DSM-strategie stond ook aan de voet van de European Open Science Cloud (EOSC) en het partnerschap European High-Performance Computing (EuroHPC), beide gefinancierd door Horizon 2020.

Ook de nieuwe Europese datastrategie kent een voorganger, namelijk de European data economy strategy van 2020. Het pakket bevatte een aantal belangrijke plannen voor het kennisveld over het delen van gezondheidsdataOpen Science in de lidstaten, kunstmatige intelligentie en de eerste aanzet tot een gemeenschappelijke Europese dataruimte.


Laatste update: 08/04/2022

lees meer