Wat is de toekomst van EU kennisprogramma’s?

5 juli 2017

In maart 2017 presenteerde de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker zijn witboek met vijf scenario’s voor de toekomst van Europa. Deze scenario's zullen tijdens zijn State of the Union in september centraal staan, waarbij Juncker inzicht zal geven in zijn conclusies op de scenario’s. De afgelopen maanden publiceerde de Europese Commissie al verschillende Reflection Papers. Gelukkig spelen in deze papers de onderwijs-, onderzoek- en innovatiedossiers ook een rol; maar niet in alle papers even veel. Neth-ER zet de mogelijke gevolgen van de verschillende scenario's voor het Europese kennisbeleid en de onderliggende programma’s voor u op een rij.

De toekomst volgens Juncker

Europa bevindt zich in een identiteitscrisis. Hoe zou de toekomst van de Europese Unie er uit kunnen zien? Deze vraag is niet alleen belangrijk voor Europa als geheel, en de Europese burger in het bijzonder, maar ook voor uiteenlopende sectoren, zoals de de onderwijs- en onderzoeksector. In maart 2017 presenteerde de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, zijn witboek met vijf scenario’s voor de toekomst van Europa. Deze scenario's zijn:

  • Carrying on;
  • Nothing but the single market;
  • Those who want more do more;
  • Doing less more efficiently;
  • Doing much more together. 

Afgelopen maanden werden op basis van deze scenario's verschillende Reflection Papers gepubliceerd. Ook de onderwijs-, onderzoek- en innovatiedossiers worden geraakt in deze discussies; maar niet in alle discussies even veel. Neth-ER zet de mogelijke gevolgen voor de kennisprogramma’s van de verschillende scenario's voor u op een rij.

Scenario 1: Carrying on

Het eerste scenario is het minst drastische. In dit scenario zal het EU budget gedeeltelijk hervormd worden om meer focus te leggen op nieuwe prioriteiten, zoals migratie, veiligheid en defensie. Cohesie- en landbouwbeleid, waaraan momenteel 73% van het EU-budget wordt besteed, zullen een kleiner percentage krijgen dan voorheen om ruimte te maken voor investeringen in de nieuwe prioriteiten. In dit scenario zal het percentage van het budget, dat beschikbaar is voor het vergroten van Europese concurrentievermogen licht stijgen. De kennisprogramma’s zoals de opvolgers van Horizon 2020 en Erasmus+ zullen hiervan ongetwijfeld profiteren.

Scenario 2: Nothing but the single market

Dit scenario zal zeer ongunstig zijn voor het toekomst van de kennisprogramma’s. In dit scenario zal het beleid van de EU zich slechts richten op het functioneren van de interne markt. Er zullen geen nieuwe prioriteiten worden gefinancierd en de kennisprogramma’s, zoals we nu kennen, zullen mogelijk zelfs helemaal worden opgeheven als de EU-regeringsleiders voor dit scenario kiezen. De Commissie geeft aan dat ook het vrij verkeer van personen en diensten binnen dit scenario niet gegarandeerd is. Dit zal grote gevolgen kunnen hebben voor de mobiliteit van studenten en onderzoekers. Overigens niet alleen de kennisprogramma's zullen worden geraakt; ook ook voor de uitvoering van het landbouw- en cohesiebeleid zal (veel) minder budget voor handen zijn.

Scenario 3: Those who want more do more

In dit scenario zal de EU zich richten op dezelfde prioriteiten als in scenario 1, echter sommige lidstaten kunnen ertoe besluiten om intensiever te gaan samenwerken. Dit betekent een 'Europa van verschillende snelheden', omdat niet alle lidstaten voor dezelfde prioriteiten zullen kiezen. Dit zal met name het geval zijn voor de samenwerking op het gebied van migratie, veiligheid en defensie, maar het is ook mogelijk dat een groepje lidstaten ervoor kiest om nog meer samen te werken op het gebied van onderzoek/innovatie en onderwijs. Door deze verschillen in intensiteit van samenwerking, zal de financiering van specifieke dossiers plaatsvinden door de lidstaten die voor deze meer intensieve samenwerking kiezen en zal deze buiten het meerjarig financieel kader worden beheerd. Dit scenario zal er wel voor zorgen, dat de EU-besluitvormingsprocedures een stuk complexer zullen worden.

Scenario 4: Doing less more efficiently

Als de lidstaten kiezen voor het vierde scenario, betekent dit grondige hervormingen voor de EU. Europa zal zich meer gaan richten op (nieuwe) prioriteiten, zoals migratie, veiligheid en defensie en op beleidsgebieden met een hoge toegevoegde Europese waarde. Verder zal in dit scenario het totale EU-budget kleiner worden. Toch lijkt het vierde scenario gunstig te zijn voor kennisinstellingen; de Europese kennisprogramma’s zoals Horizon 2020 en Erasmus+ worden door de Commissie specifiek genoemd als programma’s met een grote toegevoegde Europese waarde. Dus ook al wordt in dit scenario het totale EU-budget kleiner, het deel dat binnen het budget zal worden besteed aan de kennisprogramma’s, zal hoger worden. De EU zal minder directe betalingen doen aan de boeren en ook het cohesiebeleid zal zich focussen op de armste regio’s van de EU. De consequentie van dit scenario is wel, dat er voor Nederland waarschijnlijk geen of in ieder geval veel minder geld beschikbaar zal zijn binnen de structuurfondsen. Met name het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid zal in dit scenario flink worden hervormd. Momenteel krijgt 20% van de Europese boeren maar liefst 80% van het budget van het landbouwbeleid. Deze steun aan de boeren levert relatief weinig Europese toegevoegde waarde op, waardoor in dit scenario deze betalingen flink zullen worden afgebouwd. Het totale budget van de EU zou in dit scenario dalen, maar zou kunnen worden aangevuld met nieuwe eigen middelen, bijvoorbeeld door het invoeren van nieuwe Europese belastingen.

Scenario 5: Doing much more together

In scenario vijf zullen de EU-lidstaten op alle beleidsterreinen intensiever gaan samenwerken. Met name op het gebied van extern beleid, veiligheid en migratie zal de EU aanzienlijk meer gaan doen. Ook zal Europa intensiever op het gebied van onderzoek en innovatie, gaan samenwerken om ervoor te zorgen dat er in Europa diverse ‘Silicon Valleys’ kunnen ontstaan. In dit scenario zal het EU-budget flink stijgen. Hiervan zullen ook de toekomstige kennisprogramma’s profiteren. Om het (hogere) budget te financieren zal de EU nieuwe middelen moeten creëren, bijvoorbeeld door het invoeren van Europese belastingen.

Reflection Papers

Naast het door Juncker gepresenteerde witboek met de toekomstscenario’s, heeft de Commissie ook een serie Reflection Papers gepubliceerd over de toekomst van de EU. Zo heeft de Commissie papers uitgebracht over de nieuwe sociale pijler van de EUde gevolgen van globaliseringde economische en monetaire unie, defensie en de toekomst van EU financiën. In deze papers noemt de Europese Commissie verschillende thema’s die belangrijk zijn voor de toekomstige koers van Europa. Interessant is dat onderzoek, onderwijs en innovatie een prominente rol hebben in alle papers, met uitzondering van het paper over de economische en monetaire unie. Zo gaat het in de papers over toegankelijk onderwijs, defensieonderzoek en het belang van onderzoek en innovatie in de globaliserende wereld.

Welk scenario is het gunstigst?

De scenario's 4 en 5 lijken de meest gunstige resultaten op te leveren voor de kennisprogramma’s. In deze scenario’s hervormt de EU haar budget grondig. Dit leidt tot een ruimere financiering van programma’s met een hoge Europese toegevoegde waarde zoals de kennisprogramma's en/of een verhoging het Europese budget voor alle beleidsterreinen. In principe zullen alle scenario’s - met uitzondering van scenario 2 - leiden tot een verhoging van het budget van de kennisprogramma’s. Hoe groot deze verhoging is, hangt af van de beslissing van de Europese lidstaten over de koers van de EU. Scenario twee lijkt - door het opheffen van de kennisprogramma’s - het minst wenselijke scenario.

Welke scenario is het meest waarschijnlijk?

De verwachting is dat de EU uiteindelijk zal uitkomen op scenario 1, 3 of 4 (in volgorde van waarschijnlijkheid). Radicale veranderingen van de Europese Unie zijn niet te verwachten, vanwege de grote verdeeldheid tussen de lidstaten. Daardoor is het zeer waarschijnlijk, dat de EU doorgaat met enkel wat kleine hervormingen. Een EU van meerdere snelheden wordt door veel lidstaten niet als wenselijk gezien, omdat dit de onderlinge verschillen tussen lidstaten nog groter zal maken. Kijkend naar de beperkte politieke steun die er momenteel in sommige lidstaten is voor het Europese project, lijkt het erg onwaarschijnlijk dat de lidstaten zullen kiezen voor scenario 5. In dit scenario zal een groot probleem zijn, dat Europa eigen belastingen zal moeten gaan heffen. Ook scenario 2 is niet erg waarschijnlijk; een groot aantal lidstaten zal dit scenario niet steunen door de gevolgen die het zal hebben voor het vrije verkeer van personen en diensten. Welk scenario zal worden gekozen moeten we afwachten; het is niet ondenkbaar dat de regeringsleiders uiteindelijk zelfs nog op een tussenvorm van de scenario’s gaan uitkomen.

Politieke context

De EU zal door de Brexit een grote netto-betaler aan het EU-budget verliezen. Eén ding is dus wel zeker: er zullen belangrijke keuzes moeten worden gemaakt over de nieuwe financieringsprioriteiten en hoe dan ook zullen bepaalde beleidsterreinen minder financiering krijgen. Bij de onderhandelingen over de toekomst van het EU-budget zullen de meeste landen zich profileren als ófwel voorstanders van meer geld naar cohesiefondsen en landbouwfondsen ófwel als voorstanders van een kleinere EU-begroting. Zo heeft de Nederlandse overheid onlangs haar eerste standpunt over de toekomstige EU begroting gepubliceerd. Nederland zet in op een kleinere en moderne EU-begroting. Veel lidstaten hebben echter belang bij het behouden van het traditionele landbouw- en cohesiebeleid en zullen dit niet zomaar opgeven. De verkiezing van de liberale Franse president Emmanuel Macron zou nog voor een ommekeer kunnen zorgen, omdat Frankrijk traditioneel de grootste voorvechter is van behoud van de landbouwfondsen. Het blijft dus spannend welke verschuivingen binnen de begroting kunnen plaatsvinden, vooral omdat de kennisprogramma’s voor de meeste lidstaten niet de grootste prioriteit zijn. Het is echter wel positief dat de Europese Commissie het grote belang van investeringen in onderwijs, onderzoek en innovatie en de bijbehorende financieringsprogramma’s onderkent; dit is duidelijk door de inhoud van de Reflection Papers en toekomstscenario’s.

Achtergrond en tijdlijn

De Commissie heeft eerder in 2017 een White Paper gepubliceerd over de toekomst van de EU naar aanleiding van de Rome-top in maart, waar zowel het 60-jarig verleden als de toekomst van de 27 lidstaten zijn besproken. Als onderdeel van het White Paper zijn vijf discussiedocumenten uitgebracht. Ook heeft de Commissie diverse documenten gepubliceerd over de nieuwe sociale pijler van de EUde gevolgen van globaliseringde economische en monetaire unie en defensie. Verder vinden er Future of Europe Debates plaats in verschillende Europese steden en regio’s. In september 2017 zal Juncker tijdens zijn State of the Union een voorschot nemen op mogelijke conclusies op de vijf scenario’s. In december 2017 zal de Europese Raad haar eerste conclusies trekken over de toekomst van de EU en de vijf scenario’s.

Door Mariëlle Brouwer

Meer informatie

Artikel Neth-ER: Commissie presenteert vijf toekomstscenario’s voor de EU
Artikel Neth-ER: EC presenteert discussiedocument over de EMU
Artikel Neth-ER: Onderwijs belangrijk onderdeel van nieuwe sociale pijler EU
Artikel Neth-ER: Onderwijs en innovatie tegen de negatieve effecten globalisering
Artikel Neth-ER: Europese defensie: wat zal de toekomst brengen?
Artikel Neth-ER: Toekomst van EU-financiën: focus op EU toegevoegde waarde
Kamerbrief Ministerie van Buitenlandse Zaken: Kamerbrief over stand van zaken Meerjarig Financieel Kader

Schrijf u in voor onze nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van ons laatste nieuws.

Meer informatie nodig ?

Stel uw vraag aan één van onze medewerkers

Verversen Geef de karakters in die u in de afbeelding ziet. Type the characters you see in the picture; if you can't read them, submit the form and a new image will be generated. Not case sensitive.  Switch to audio verification.

Gerelateerde artikelen

20 jaar MSCA, what’s next?

De Marie Skłodowska-Curie actions bestaan 20 jaar. Ook aan dit succesvolle programma wordt nog volop gesleuteld om het beter te laten passen bij de behoeften van Europese onderzoekers. Wat zijn de...

Lees meer

ALLEA: meer onderzoeksvrijheid in KP9

ALL European Academies (ALLEA) wil meer vrijheid voor onderzoekers in het volgende kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (KP9), met name binnen de European Research Council en Societal...

Lees meer

ERAC: verlies de ERA niet uit het oog

ERAC waarschuwt dat het Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie de prioriteiten van de European Research Area (ERA) niet uit het oog moet verliezen. Dit staat in haar opinie over Horizon...

Lees meer

British Council vraagt steun voor onderwijssamenwerking na Brexit

De British Council vraagt organisaties om haar verklaring “Our Shared European Future” te steunen. In deze verklaring wordt het belang van samenwerking tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU op het...

Lees meer